Bệnh thủy đậu có lây không là câu hỏi được nhiều người quan tâm, đặc biệt khi trong gia đình, trường học hoặc nơi làm việc xuất hiện người mắc bệnh. Thủy đậu là bệnh truyền nhiễm do virus Varicella-zoster gây ra, có khả năng lây lan nhanh ở những người chưa có miễn dịch.
Bệnh thường gặp ở trẻ em nhưng người lớn cũng có thể mắc và có nguy cơ gặp biến chứng nghiêm trọng. Vậy bệnh thủy đậu lây qua đường nào, bệnh thuỷ đậu có lây không và làm thế nào để hạn chế nguy cơ nhiễm bệnh? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp những thông tin khoa học về nguyên nhân, triệu chứng, thời gian lây nhiễm, phương pháp điều trị và biện pháp phòng ngừa thủy đậu.
Hiểu đúng bản chất về bệnh thủy đậu
Thủy đậu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Varicella-zoster (VZV), thuộc họ Herpesviridae, gây ra. Đây cũng là loại virus có thể gây bệnh zona thần kinh khi tái hoạt động trong cơ thể sau nhiều năm.
Bệnh thủy đậu thường đặc trưng bởi tình trạng sốt, mệt mỏi và phát ban dạng mụn nước trên da. Các tổn thương có thể xuất hiện ở mặt, thân mình, da đầu và lan đến nhiều vùng khác.
Ở người chưa có miễn dịch, virus có thể xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc với dịch chứa virus từ tổn thương da. Sau khi nhiễm bệnh, thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 10 đến 21 ngày, trung bình khoảng 14–16 ngày.
Phần lớn trẻ em khỏe mạnh có thể hồi phục mà không gặp biến chứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, thủy đậu không phải bệnh hoàn toàn lành tính. Người trưởng thành, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ mắc bệnh nặng hoặc gặp biến chứng cao hơn. Vì vậy, nhận biết sớm và phòng ngừa lây nhiễm đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cộng đồng.
Đối với câu hỏi bệnh thủy đậu có lây không? Và câu trả lời là có. Thủy đậu là bệnh có khả năng lây truyền rất cao, đặc biệt trong môi trường sinh hoạt tập thể hoặc giữa những người sống chung nhà.
Virus Varicella-zoster có thể truyền từ người mắc bệnh sang người chưa có miễn dịch thông qua các hạt chứa virus trong không khí hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch từ mụn nước. Đáng chú ý, người mắc thủy đậu có thể truyền bệnh trước khi những nốt phát ban đặc trưng xuất hiện.
Theo những tin tức số 24h từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người mắc thủy đậu thường có khả năng lây từ 1–2 ngày trước khi phát ban cho đến khi tất cả tổn thương đóng vảy.
Điều này khiến việc kiểm soát lây nhiễm trở nên khó khăn vì người bệnh có thể tiếp xúc với người khác khi chưa nhận biết mình mắc thủy đậu.
Trong gia đình, nếu một người mắc bệnh và những thành viên khác chưa từng mắc hoặc chưa được tiêm phòng đầy đủ, nguy cơ lây nhiễm có thể rất cao. Vì vậy, khi phát hiện người mắc thủy đậu, cần chủ động thực hiện biện pháp cách ly phù hợp và theo dõi những người có tiếp xúc gần.
Những con đường lây nhiệm bệnh thủy đậu
Lây truyền qua không khí
Đây là một trong những con đường lây truyền quan trọng của bệnh thủy đậu. Virus có thể phát tán trong không khí qua các hạt chứa virus từ người mắc bệnh. Người chưa có miễn dịch có thể nhiễm bệnh khi hít phải những hạt này.
Nguy cơ lây truyền tăng lên khi nhiều người cùng sinh hoạt trong không gian kín, thông gió kém hoặc tiếp xúc trong thời gian dài. Do đó, thủy đậu có thể lây lan trong gia đình, lớp học, ký túc xá và những môi trường tập thể. Đặc biệt, không nhất thiết phải chạm trực tiếp vào mụn nước mới có nguy cơ mắc bệnh.
Lây qua tiếp xúc trực tiếp
Một trong những câu hỏi phổ biến là bệnh thủy đậu có lây qua tiếp xúc không? Câu trả lời là có. Khi tiếp xúc trực tiếp với dịch từ các mụn nước của người mắc thủy đậu, người chưa có miễn dịch có thể bị lây nhiễm.
Những hành động như chạm vào tổn thương da hoặc tiếp xúc với dịch mụn nước làm tăng nguy cơ truyền virus. Vì vậy, không nên tự ý làm vỡ mụn nước hoặc tiếp xúc trực tiếp với vùng da tổn thương khi không có biện pháp bảo vệ phù hợp. Người chăm sóc bệnh nhân cần vệ sinh tay thường xuyên và tránh để dịch từ tổn thương tiếp xúc với da, niêm mạc.
Lây qua đồ dùng cá nhân
Nhiều người lo lắng rằng sử dụng chung khăn mặt, quần áo hoặc chăn gối với người mắc thủy đậu có thể khiến mình nhiễm bệnh. Về mặt lý thuyết, vật dụng mới bị nhiễm dịch từ mụn nước có thể tạo nguy cơ tiếp xúc với virus. Tuy nhiên, đây không phải con đường lây truyền chủ yếu được ghi nhận.
Virus Varicella-zoster tương đối kém bền vững ngoài môi trường so với một số tác nhân gây bệnh khác. Dù vậy, người mắc thủy đậu vẫn nên sử dụng riêng khăn tắm, quần áo và những vật dụng vệ sinh cá nhân nhằm duy trì vệ sinh và hạn chế tiếp xúc với dịch tổn thương.
Lây truyền từ mẹ sang con
Phụ nữ mang thai mắc thủy đậu cần được đánh giá y tế vì virus có thể ảnh hưởng đến thai kỳ. Trong một số trường hợp, virus có thể truyền từ mẹ sang thai nhi qua nhau thai, gây hội chứng thủy đậu bẩm sinh, dù nguy cơ này nhìn chung thấp.
Nếu người mẹ mắc thủy đậu trong khoảng thời gian sát khi sinh, trẻ sơ sinh có thể gặp nguy cơ mắc bệnh nặng. Vì vậy, phụ nữ mang thai nghi ngờ mắc thủy đậu hoặc tiếp xúc với người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế sớm để được tư vấn.
Thời gian lây bệnh thủy đậu lây
Thời gian lây nhiễm là vấn đề quan trọng đối với việc cách ly và chăm sóc người bệnh. Thông thường, người mắc thủy đậu có khả năng lây truyền từ 1–2 ngày trước khi phát ban cho đến khi tất cả các tổn thương da đóng vảy. Quá trình này thường kéo dài khoảng 5–7 ngày kể từ khi phát ban, nhưng có thể khác nhau giữa từng người.
Đối với người đã tiêm vaccine nhưng vẫn mắc thủy đậu, tổn thương có thể không hình thành mụn nước điển hình. Trong trường hợp đó, người bệnh thường được xem là hết khả năng lây khi không xuất hiện tổn thương mới trong ít nhất 24 giờ.
Không nên chỉ dựa vào việc hết sốt để xác định người bệnh đã hết khả năng truyền virus. Việc quay lại trường học hoặc nơi làm việc cần căn cứ vào tình trạng tổn thương, hướng dẫn y tế và quy định kiểm soát nhiễm khuẩn.
Những đối tượng dễ mắc thủy đậu
Trẻ em chưa được tiêm phòng
Trẻ chưa có miễn dịch với virus Varicella-zoster là nhóm dễ mắc bệnh khi tiếp xúc với nguồn lây. Trong môi trường trường học, hoạt động vui chơi và sinh hoạt tập thể có thể tạo điều kiện cho virus lan truyền. Vì vậy, tiêm vaccine theo khuyến cáo là biện pháp phòng bệnh quan trọng.
Người trưởng thành chưa có miễn dịch
Người lớn chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa được tiêm vaccine vẫn có nguy cơ nhiễm bệnh. Ở nhóm này, thủy đậu có thể diễn biến nặng hơn so với nhiều trường hợp mắc bệnh ở trẻ nhỏ. Một số biến chứng đáng chú ý gồm viêm phổi, nhiễm trùng da và các tổn thương thần kinh.
Phụ nữ mang thai
Thủy đậu trong thai kỳ có thể gây nguy hiểm cho mẹ và thai nhi. Phụ nữ mang thai có nguy cơ gặp biến chứng như viêm phổi do thủy đậu, đồng thời virus có thể ảnh hưởng đến thai nhi tùy thời điểm nhiễm bệnh. Do đó, cần được bác sĩ đánh giá sớm khi có nguy cơ phơi nhiễm.
Người suy giảm miễn dịch
Những người đang điều trị ung thư, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc mắc bệnh làm suy giảm chức năng miễn dịch có thể gặp nguy cơ thủy đậu nặng. Ở nhóm này, virus có khả năng gây tổn thương lan rộng và biến chứng tại nhiều cơ quan. Việc tiếp xúc với nguồn lây cần được xử lý theo hướng dẫn chuyên môn.
Dấu hiệu nhận biết bệnh thủy đậu
Giai đoạn ủ bệnh
Sau khi virus xâm nhập vào cơ thể, người nhiễm thường chưa xuất hiện triệu chứng ngay lập tức. Thời gian ủ bệnh kéo dài khoảng 10–21 ngày. Trong giai đoạn đầu, người nhiễm có thể sinh hoạt bình thường và chưa nhận biết mình đã tiếp xúc với virus. Khả năng lây truyền thường bắt đầu khoảng 1–2 ngày trước khi phát ban.
Giai đoạn khởi phát
Người mắc thủy đậu có thể xuất hiện các triệu chứng như sốt, mệt mỏi, đau đầu, chán ăn hoặc cảm giác khó chịu. Ở trẻ nhỏ, phát ban đôi khi là dấu hiệu đầu tiên. Trong khi đó, người trưởng thành có thể xuất hiện các triệu chứng toàn thân trước khi nổi mụn nước. Những biểu hiện này dễ nhầm lẫn với các bệnh nhiễm virus khác.
Giai đoạn phát ban
Đây là giai đoạn có những dấu hiệu đặc trưng nhất. Ban đầu, trên da xuất hiện các nốt đỏ nhỏ, sau đó phát triển thành mụn nước chứa dịch. Các tổn thương có thể xuất hiện thành nhiều đợt, khiến trên da đồng thời có nốt đỏ, mụn nước và tổn thương đang đóng vảy. Phát ban thường gây ngứa, khó chịu và có thể lan đến nhiều vị trí trên cơ thể.
Giai đoạn hồi phục
Sau một thời gian, các mụn nước khô dần và hình thành vảy. Khi tất cả tổn thương đã đóng vảy, người mắc thủy đậu điển hình thường không còn khả năng lây truyền. Tuy nhiên, da cần thêm thời gian để hồi phục hoàn toàn. Người bệnh nên hạn chế gãi hoặc bóc vảy nhằm giảm nguy cơ nhiễm trùng và để lại sẹo.
Những biến chứng của bệnh thủy đậu
Phần lớn trường hợp thủy đậu ở trẻ em khỏe mạnh diễn biến nhẹ và có thể hồi phục với chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể xuất hiện biến chứng nghiêm trọng.
Nhiễm trùng da: Việc gãi hoặc làm vỡ mụn nước có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập, gây viêm da, nhiễm trùng mô mềm.
Viêm phổi: Đây là biến chứng đáng chú ý, đặc biệt ở người trưởng thành, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch.
Biến chứng thần kinh: Một số trường hợp hiếm gặp có thể xuất hiện viêm não hoặc các rối loạn thần kinh khác.
Mất nước: Sốt, ăn uống kém hoặc tổn thương trong miệng có thể khiến người bệnh giảm lượng nước đưa vào cơ thể.
Cách phòng tránh lây nhiễm bệnh thủy đậu
Tiêm vaccine phòng bệnh
Tiêm vaccine là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa thủy đậu. Vaccine giúp cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch, làm giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế khả năng xuất hiện biến chứng.
Theo CDC, phác đồ hai liều vaccine thủy đậu có hiệu quả trên 90% trong phòng ngừa bệnh. Lịch tiêm cụ thể phụ thuộc vào độ tuổi, loại vaccine và hướng dẫn tiêm chủng hiện hành. Người chưa rõ tình trạng miễn dịch nên trao đổi với cơ sở tiêm chủng để được tư vấn phù hợp.
Phụ nữ đang mang thai và người suy giảm miễn dịch nặng thường không được sử dụng vaccine thủy đậu sống giảm độc lực. Những trường hợp này cần được bác sĩ đánh giá riêng.
Hạn chế tiếp xúc với người bệnh
Khi phát hiện người mắc thủy đậu, cần hạn chế tiếp xúc gần với những người chưa có miễn dịch. Đặc biệt, người bệnh nên tránh tiếp xúc với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch. Trong gia đình, nên bố trí không gian sinh hoạt riêng khi có điều kiện. Không nên để trẻ mắc thủy đậu tiếp tục đến trường khi vẫn còn khả năng lây truyền.
Giữ vệ sinh cá nhân
Người chăm sóc cần vệ sinh tay thường xuyên, đặc biệt sau khi tiếp xúc với người bệnh hoặc các vật dụng có nguy cơ dính dịch tổn thương. Không dùng chung khăn tắm và những đồ vệ sinh cá nhân. Quần áo, chăn ga và vật dụng của người bệnh nên được giặt, làm sạch phù hợp. Tuy nhiên, cần hiểu rằng vệ sinh bề mặt không thể thay thế các biện pháp phòng ngừa lây truyền qua không khí.
Bảo đảm thông thoáng không gian
Không gian sinh hoạt thông thoáng có thể góp phần giảm nguy cơ tích tụ các hạt chứa tác nhân gây bệnh trong không khí. Nên tăng cường thông gió phù hợp và tránh tập trung đông người trong phòng kín khi có trường hợp mắc bệnh. Đối với cơ sở y tế, việc kiểm soát thủy đậu cần tuân thủ những quy trình phòng ngừa lây truyền qua không khí và tiếp xúc.
Cách chăm sóc người mắc thủy đậu tại nhà
Việc chăm sóc đúng cách giúp giảm triệu chứng, hạn chế nhiễm trùng và hỗ trợ quá trình hồi phục. Trước hết, người bệnh cần được nghỉ ngơi đầy đủ, uống đủ nước và duy trì chế độ dinh dưỡng phù hợp.
Nếu sốt hoặc đau nhức, có thể sử dụng thuốc theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Paracetamol thường được lựa chọn khi cần hạ sốt. Không sử dụng aspirin cho trẻ mắc thủy đậu vì nguy cơ hội chứng Reye; ibuprofen cũng nên tránh trừ khi được bác sĩ chỉ định.
Để giảm ngứa, có thể giữ da sạch sẽ, mặc quần áo rộng và tham khảo các sản phẩm làm dịu da phù hợp. Không nên tự ý chọc vỡ mụn nước, đắp lá cây hoặc sử dụng những hỗn hợp không rõ thành phần lên vùng da tổn thương.
Đối với người có nguy cơ bệnh nặng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kháng virus như acyclovir. Hiệu quả điều trị thường tốt hơn khi được bắt đầu sớm. Người bệnh cần được khám ngay nếu xuất hiện khó thở, đau ngực, lơ mơ, co giật, mất nước nghiêm trọng hoặc các vùng da tổn thương sưng đỏ, đau tăng và chảy mủ.
Những việc nên làm khi tiếp xúc với người mắc thủy đậu
Nếu vừa tiếp xúc với người mắc thủy đậu, điều đầu tiên là xác định tình trạng miễn dịch của bản thân. Người đã từng mắc thủy đậu hoặc được tiêm phòng đầy đủ thường có khả năng bảo vệ tốt hơn.
Tuy nhiên, người chưa từng mắc bệnh, chưa tiêm vaccine hoặc không rõ tình trạng miễn dịch cần chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế. Trong một số trường hợp, tiêm vaccine sau phơi nhiễm trong vòng 3–5 ngày có thể giúp phòng bệnh hoặc làm giảm mức độ nghiêm trọng.
Đối với phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch không có bằng chứng miễn dịch, bác sĩ có thể cân nhắc globulin miễn dịch đặc hiệu trong khoảng thời gian phù hợp sau phơi nhiễm. Không nên chờ xuất hiện triệu chứng mới tìm kiếm tư vấn. Người đã tiếp xúc cần theo dõi sức khỏe trong 21 ngày, chú ý các dấu hiệu sốt, mệt mỏi và phát ban.
Kết luận
Tóm lại, với câu hỏi bệnh thủy đậu có lây không? Câu trả lời là có. Đây là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan cao, đặc biệt ở những người chưa có miễn dịch. Virus Varicella-zoster có thể truyền qua không khí và tiếp xúc trực tiếp với dịch từ các tổn thương da.
Trong công tác bảo vệ sức khỏe, tiêm vaccine đầy đủ, phát hiện sớm, cách ly phù hợp và chăm sóc đúng hướng dẫn là những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa thủy đậu. Đặc biệt, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cần được đánh giá y tế kịp thời khi có nguy cơ phơi nhiễm, nhằm hạn chế những biến chứng nguy hiểm và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
